Stanfordzki eksperyment więzienny (ang. Stanford Prison Experiment) to nazwa słynnego eksperymentu psychologicznego, zrealizowanego w 1971 roku w Stanford University (Kalifornia), pod kierunkiem amerykańskiego psychologa prof. Philipa Zimbardo (1933-2024). Inne spotykane określenia to eksperyment więzienny (ang. prison experiment) lub eksperyment Zimbardo (ang. Zimbardo experiment). Eksperyment ten polegał na odegraniu przez grupę ochotników ról „strażników” i „więźniów”. Zrealizowany został w jednym z pomieszczeń Wydziału Psychologii Stanford University, zaadaptowanym tak, aby przypominało więzienne cele.

Na czas projektu pomieszczenie to nosiło umowną nazwę „Stanford County Jail”; jego dyrektorem został kierujący całym projektem prof. Philip Zimbardo. W eksperymencie wzięło udział 24 studentów, mężczyzn, nigdy wcześniej niekaranych, wyselekcjonowanych z grupy ochotników, którzy odpowiedzieli na ogłoszenie w lokalnej prasie (za udział w projekcie mieli oni otrzymywać wynagrodzenie w wysokości 15 dolarów dziennie). Grupa uczestników eksperymentu została następnie podzielona losowo na „strażników” i „więźniów”, którzy przez okres dwóch tygodni mieli odgrywać swoje role. „Więźniowie” przebywali w swoich celach przez 24 godziny na dobę, strażnicy pracowali natomiast w 8-godzinnym systemie zmianowym.

Warunki, w których odbywał się eksperyment, zaaranżowano tak, aby możliwie najbardziej przypominały rzeczywistość więzienną. W projekt zaangażowano nawet miejscową policję, która dokonała widowiskowego aresztowania „więźniów” w ich własnych domach i dowiozła na miejsce eksperymentu. Zadaniem „strażników” było po prostu pilnowanie więźniów i porządku w celach; mieli oni możliwość dość swobodnego kształtowania interakcji z „więźniami”, z wyjątkiem stosowania wobec nich przemocy fizycznej. Eksperyment został przerwany po 6 dniach; organizatorzy całego projektu uznali, że przestali kontrolować sytuację, a nasilenie patologicznych zachowań uczestników eksperymentu (w szczególności drastycznych aktów przemocy psychicznej stosowanych przez „strażników” wobec „więźniów”) stwarza zagrożenie dla ich zdrowia i bezpieczeństwa.

Stanfordzki eksperyment więzienny uznawany jest za bodaj najsłynniejszy ze wszystkich przeprowadzonych eksperymentów psychologicznych. Spotkał się z powszechną krytyką w środowisku badaczy, zarzucających jego organizatorom zarówno złamanie wszelkich norm etycznych, jak i formalne błędy metodologiczne. Co ciekawe, sam prof. Zimbardo, w wywiadach udzielanych w późniejszych latach, nie ukrywał krytycyzmu wobec własnego eksperymentu, przyznając, że był on całkowicie nieetyczny i nie powinien być nigdy więcej powtarzany (patrz: wywiad dla „Gazety Wyborczej” z 2004 roku, nr 120). Niezależnie od tych krytycznych ocen należy pamiętać, że realizatorzy eksperymentu mieli jak najbardziej szlachetne intencje; chcieli po prostu przekonać się, jak to się dzieje, że w pewnych sytuacjach i okolicznościach „dobrzy ludzie – używając słów samego Zimbardo – czynią zło”. Więcej na ten temat można znaleźć w książce Philipa Zimbardo „The Luciffer Effect. How Good People Turn Evil”, Random House, 2007 (wyd. polskie: „Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło?”, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2008).